માનવ અધિકાર દિવસ

 માનવ અધિકાર દિવસનો ઇતિહાસ

10 ડિસેમ્બર, 1948 ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ માનવ અધિકારોની વિશ્વ ઘોષણા જાહેર કરીને પ્રથમ વખત માનવ અધિકારની વાત કરી હતી. જોકે સત્તાવાર રીતે આ દિવસની જાહેરાત 1950માં કરવામાં આવી હતી.

               એસેમ્બલીએ આ દિવસે 'આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર દિવસ' ઉજવવા માટે તમામ દેશોને આમંત્રિત કર્યા હતા,ત્યારબાદ એસેમ્બલીએ 423 (V) પસાર કરીને તમામ દેશો અને સંબંધિત સંસ્થાઓને આ દિવસની ઉજવણી કરવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

                 માનવ અધિકાર દિવસની ઉજવણીની સૂચના જાહેર કરવામાં આવી  હતી. માનવ અધિકારોની સાર્વત્રિક ઘોષણા 500 થી વધુ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે.

                    આવા સમયે ભારતમાં માનવ અધિકાર અધિનિયમ 28 સપ્ટેમ્બર, 1993થી લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો અને 12 ઓક્ટોબર, 1993 ના રોજ 'રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ' ની રચના કરવામાં આવી હતી.

            

માનવ અધિકાર એટલે વ્યક્તિના અસ્તિત્વ માટે અને તેના વ્યક્તિત્વનો સર્વાંગી વિકાસ સાધવામાં મદદરૂપ બની શકે એવી અવશ્યક સામાજિક પરિસ્થિતિઓ. જે અધિકાર માનવીના વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે, તેને 'માનવ અધિકાર' કહેવામાં આવે છે.

આજે વિશ્વ માનવ અધિકાર દિવસ

             મનુષ્યનો જન્મ થતાં માનવ તરીકે તેને કેટલાક જન્મસિદ્ધ અધિકારો આપોઆપ મળે છે. આવા અધિકારો કોઇ આપતું નથી અને કોઇ છીનવી પણ શકતું નથી. આમ માનવ જીવને અર્થપૂર્ણ, સંતોષ જનક અને ગૌરવવાન બનાવે તેવા મુખ્ય અધિકારો અને તેવા પ્રકારનાં સ્વાતંત્રયને માનવ અધિકાર કહી શકાય. માનવ જે તક મેળવવા માટે સક્ષમ છે. તે તક તેને મળે, ભયથી મુક્તિ મળે, તેના અધિકારો ઝૂંટવાય નહી તેવી મુળભૂત આકાંક્ષાઓ છે. આજે એટલેકે, 10 ડિસેમ્બરને માનવ અધિકાર દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. 

              યુનાઇટેડ નેશન્સે 10 ડિસેમ્બર 1948માં યુનિવર્સલ ડિક્લેરેશન ઓફ હુમન રાઇટસ્ (માનવ અધિકાર અંગે વિશ્વવ્યાપી ઘોષણાપત્ર)ની જાહેરાત કરી. અને તેથી વિશ્વમાં 10 ડિસેમ્બરને માનવ અધિકાર દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે અને ત્યારપછી આવા અધિકારોની જોગવાઇ કરતા જુદા-જુદા 20 દસ્તાવેજોને અને સમજુતીઓની જોગવાઇ થઇ હતી. દુનિયાનાં 120 દેશોએ દસ્તાવેજોને અનુમતી આપી છે. જ્યારે ભારતમાં માનવ અધિકાર પંચની પ્રથમ વખત રચના 1993માં થઇ અને ઓક્ટોબર 2004 સુધીમાં 14 જેટલા રાજ્યોમાં પણ રાજ્ય માનવ અધિકાર પંચની સ્થાપના કરવામાં આવી. 

ભારતમાં નાગરિકોને આપવામાં આવેલ મૂળભૂત અધિકારો

1. સમાનતા અથવા સમાનતાનો અધિકાર (કલમ 14 થી કલમ 18)

2. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (કલમ 19 થી 22)

3. શોષણ સામે અધિકાર (કલમ 23 થી 24)

4. ધર્મની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (કલમ 25 થી 28)

5. સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણનો અધિકાર (લેખ 29 થી 30)

6. બંધારણીય અધિકારો (કલમ 32)

ભારતના નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજો

1. દેશના દરેક નાગરિકની ફરજ હશે કે તે બંધારણનું પાલન કરે અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓનું સન્માન કરે.

2. રાષ્ટ્રીય ચળવળને પ્રેરણા આપનારા ઉચ્ચ આદર્શોને વળગી રહેવું અને તેનું પાલન કરવું.

3. દેશની સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાની રક્ષા કરો અને તેને અકબંધ રાખો.

4. આપણી તમામ ક્ષમતા સાથે દેશની રક્ષા કરો.

5. ભારતના તમામ લોકોમાં સંવાદિતા અને સમાન બંધુત્વની ભાવના ઉભી કરવી.

6. આપણી સામાજિક સંસ્કૃતિની ભવ્ય પરંપરાના મહત્વને સમજો અને તેનું નિર્માણ કરો.

7. કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સંવર્ધન કરવું.

8. નાગરિકોએ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિની ભાવના વિકસાવવી જોઈએ.

9. નાગરિકોએ જાહેર સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.

10. સામૂહિક અને વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિઓના તમામ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતા તરફ આગળ વધવાના સતત પ્રયાસો કરવા જોઇએ.

11. 6 થી 14 વર્ષની વયના બાળકોને માતાપિતા અથવા વાલી દ્વારા પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું પાડવું (86મો સુધારો).